Heeft stress bij paarden gevolgen voor hun bloedglucose?

Van de week zat ik op de BBC te kijken, naar het programma ‘Trust me, I’m a doctor’. En daar deden ze een test om te kijken of het bloedglucoseniveau verandert onder invloed van stress. De aanleiding was het idee dat stress vaak zorgt voor een gewichtstoename (bij mensen). Ze wilden weten of dat alleen door meer eten veroorzaakt wordt, of dat er meer aan de hand is. Om dat te testen werd de presentator gedurende een aantal uren aan gecontroleerde stress onderworpen. Hij moest ingewikkelde vragen beantwoorden en steeds opnieuw beginnen waneer hij het fout had, zijn hand een poos in een bak ijskoud water houden, een test doen waarbij hij heel snel moest reageren, achteruit rekenen, en meer van dat soort dingen. Tijdens de test zat er een sensor op zijn lijf geplakt waarmee het glucoseniveau in zijn bloed kon worden bijgehouden.

En wat bleek? stress zorgt ervoor dat glucose in het bloed langer blijft circuleren. Dat is een logische reactie van het lichaam, want stress betekent dat je in een potentieel gevaarlijke situatie zit en dat je dus klaar moet zijn voor actie. Dat circulerende glucose kan direct de spieren in getransporteerd worden en ingezet worden bij een aantal andere lichaamsfuncties. Slim systeem, dat werkt zo bij alle zoogdieren. Maar wat nu als het lichaam dat extra glucose niet nodig heeft? Dus als er geen actie komt? Dan wordt het uiteindelijk door het lichaam herkend als overbodig en dan wordt het opgeslagen in vet, onder andere rond de organen. Bijkomend probleem is dat het gestresste lichaam zo hard om die extra glucose zit te springen, dat het dat vrij kan maken uit het lichaam. Dus ook als je niet net gegeten hebt, kun je in tijden van stress extra circulerend glucose in je lijf hebben, wat vervolgens opgeslagen kan worden als vet wanneer het niet binnen afzienbare tijd wordt gebruikt.

Goed, dit was een klein en illustratief testje van de BBC en de uitleg was mogelijk ook wat kort door de bocht maar in grote lijnen zal dit verhaal kloppen. En dat zette mij aan het denken, want hoe zit dat bij paarden?? Nu dacht ik zelf niet zozeer aan de relatie tussen stress en overgewicht, maar meer aan de relatie tussen stress en circulerend glucose in het bloed. Mijn paard heeft namelijk de voorlopige diagnose ‘PSSM’ gekregen en dat betekent dat hij buitengewoon efficiënt is in het de spieren in transporteren van circulerend glucose. Dat leidt weer tot een toenamen in glycogeen synthese in de spieren, die dat op dat moment helemaal niet altijd nodig hebben. Het resultaat is een ophoping van abnormaal polysacharide in de spieren. Die kunnen daar niet mee omgaan, want hebben verder een normale glycolytische enzym activiteit. Dit resulteert in schade aan de spiercellen, wat zich in het paard uit in tying-up achtige verschijnselen, die kunnen variëren van een flinke spierpijn tot echt heel heftige spierkramp. Gelukkig is het bij Cirius nooit verder gekomen dan flinke spierpijn en harde spieren en liever niet te veel inspannen, maar dat is genoeg om het te willen voorkomen. Vandaar dat hij een aangepast dieet krijgt, met zo min mogelijk suikers en makkelijk verteerbare koolhydraten en daar doet hij het goed op.

Maar ik heb in dit verband nooit bewust rekening gehouden met de effecten van stress. Dus, hoe zit dat dan met stress en circulerend glucose bij paarden? Dat is voor meer paardeneigenaren interessant, want verhoogd circulerend glucose heeft een hele duidelijke relatie met het risico op insulineresistentie, wat weer een hele duidelijke relatie heeft met het risico op hoefbevangenheid.

Stress

Eerst nog even terug naar wat stress doet met je lichaam. Stress is aan de ene kant positief: het zorgt ervoor dat je lichaam klaar is voor actie. Dat doet het via dat circulerende glucose, maar ook via het opvoeren van de niveaus van stresshormonen zoals cortisol en adrenaline. Glucose speelt een rol als direct beschikbare energiebron voor de spieren, maar ook in het, via de zogenaamde ‘glucose-regulated proteins’, beschermen van cellen tegen de gevolgen van stress. Maar het in opperste paraatheid brengen van het lichaam is niet gratis. Het zorgt bijvoorbeeld voor verhoogd lactaat in het bloed (melkzuur, indicatie van verhoogd spiermetabolisme). De oxidatieve stress op het lichaam kan met name wanneer de stress langer duurt schade veroorzaken. En heel waarschijnlijk heeft het dus ook een relatie met het risico op hoefbevangenheid. Ik ben wel benieuwd naar de relatie tussen stress en het optreden van PSSM verschijnselen.

PSSM en stress

Uit glucose clearance testen is gebleken dat paarden met PSSM het glucose 1,5 keer zo snel uit hun bloed de spieren in weten te trekken in vergelijking met paarden zonder PSSM. Daarbij was het insulineniveau voordat de glucose werd toegediend al lager in de paarden met dan zonder PSSM. Wanneer in plaats van glucose, insuline werd toegediend, dan zorgde dat voor een afname in bloed circulerend glucose (de logische reactie), in zowel paarden met als zonder PSSM. Verschil was dat paarden zonder PSSM binnen 2 uur weer normale glucose niveaus hadden, terwijl dat in de PSSM paarden nog heel lang veel lager bleef. Dit suggereert dat PSSMers een verhoogde gevoeligheid voor insuline kunnen hebben. Wat je dan dus niet wil is het circulerend glucoseniveau in het bloed verhogen! En dat is wat stress dus wel doet…. Zo leer ik elke keer weer wat bij, want dit inzicht verklaard wel weer het een en ander aan vage klachten die ik bij Cirius heb gezien, voordat we tot de conclusie van PSSM kwamen.

Nou kan ik bepaalde omstandigheden bedenken in het leven van Cirius die in bepaalde mate langdurige stress veroorzaakt zullen hebben. Laat ik hier twee voorbeelden noemen: transport en huisvesting. Om te beginnen met transport: Cirius houdt niet van de trailer. Hij wil er moeilijk op. En als we dan veel geoefend hebben en hij loopt er eindelijk makkelijk op, dan wil hij na het eerste ritje echt niet nog een keer op de trailer en kunnen we min of meer weer van voren af aan beginnen. Hij ljikt met name het rijden een drama te vinden. Waarom? Misschien omdat hij het erg spannend vindt, maar misschien ook omdat hij er pijn van aan zijn spieren krijgt?

Transport

Transport geeft stress. Bij stressfactoren met betrekking tot transport kun je denken aan: laden, lossen, het type trailer/vrachtwagen (wegligging, ruimte), type wegdek (kuilen) en weg (bochten), rijstijl van de chauffeur, lawaai in de cabine, trillingen, gezelschap, duur van het transport, klimatologische omstandigheden, beschikking over voer/water. Allemaal punten die stress veroorzaken. Voor het ene paard meer dan voor het andere paard en paarden die gewend zijn aan transport zullen vaak minder stress hebben dan ‘nieuwkomers’, maar stressvol blijft het. Voor alle paarden. Om dat te illustreren: Het is gebleken dat de hartslag tijdens transport stijgt bij paarden die meer moeite moeten doen (meer spieractiviteit) om in balans te blijven.

Onderzoek naar de gevolgen van 24 uur transport (met 15 paarden) liet een verhoging in bloedglucose gehalte zien vanaf de start van het transport. Dat daalde niet tot basaalniveau binnen 24 uur na afloop van het transport. Tijdens transport ontstond daarnaast dehydratie (ondanks het regelmatig beschikbaar stellen van water), maar dat was binnen 24 uur weer terug naar normaal. Concentraies aan lactaat en een aantal andere afvalstoffen van spiermetabolisme namen toe tijdens transport en kort na afloop, maar keerden binnen de 24 uur post transport weer terug naar basaal. Samenvattend had het transport invloed op het spiermetabolisme, een aantal stress indicatoren, dehydratie, en een aantal immuun parameters. De conclusie van de onderzoekers was dat langdurig transport een negatieve invloed kan hebben op de te leveren prestaties en de vatbaarheid voor ziektes kan vergroten. In een andere studie werd gevonden dat met name paarden die aangebonden stonden en daardoor niet vrij konden bewegen meer stress hadden, met negatieve gevolgen zoals hiervoor beschreven, dan paarden die los stonden.

Het feit dat alle paarden enige mate van stress hebben tijdens transport en alle paarden verhoogde lactaat waarden hebben en verhoogd circulerend glucose, suggereert dat een paard met PSSM tijdens transport mogelijk meer polysachariden te spieren in trekken dan normale paarden. En dat ze daardoor meer problemen hebben met hun spiermetabolisme en mogelijk meer  schade aan hun spieren zullen hebben. Het zou dus goed kunnen dat PSSMers veel minder goed tegen transport kunnen dan gewone paarden. Zeker als ze het niet gewend zijn en niet zelf hun sta positie mogen bepalen. Dit verklaard voor mij een deel van het lastige laden van Cirius. Dat zal dus helaas waarschijnlijk niet over gaan door het veel te oefenen. Het zoveel mogelijk beperken van stress zal misschien wel helpen. Mogelijk door transport in gezelschap van een ander paard.

Huisvesting

Een andere factor die stress kan veroorzaken is de huisvesting. Paarden zijn kuddedieren en hebben behoefte aan sociaal contact. Het houden in stallen is in eerste instantie stressvol, maar paarden wennen daar wel aan. Afhankelijk van de stal. Veel paarden hebben behoefte aan fysiek contact en willen kunnen ‘neuzen’. Tralies tussen de stallen, in plaats van een dichte muur, zijn in dat geval gewenst. Maar paarden hebben ook vaak moeite met andere paarden in hun nabijheid tijdens het eten. In dat geval is wat minder direct contact rustiger (deel van de tralies bij de voerbak afdekken?). Paarden die afgezonderd zijn van andere paarden ervaren een zekere mate van stress. Zeker de paarden die daar niet aan gewend zijn. Daaraan kun je nog toevoegen dat paarden ook behoefte hebben aan rust. In een stal kunnen ze zich moeilijk terugtrekken. Sommige paarden houden van veel activiteit om zich heen, terwijl anderen daar minder goed mee om kunnen gaan. De beste locatie van een stal kan daarom per paard verschillend zijn.

Een dichte muur naar de buren vond hij niet fijn
Een dichte muur naar de buren vond hij niet fijn

Als ik nu aan Cirius denk, dan heeft het wel even geduurd voordat we een idee hadden wat er met hem aan de hand zou kunnen zijn (zie ook de blog over onze zoektocht). Terugdenkend zou de huisvesting daar een rol bij hebben kunnen spelen. Bijvoorbeeld, toen ik hem niet langer op zijn eerste stal kon houden omdat hij daar te veel kans had om zand te eten, heb ik hem naar een stal gebracht waar hij veel en in gezelschap op de wei kon. Op stal kon hij de overburen wel zien, maar zijn naaste buren niet (dichte muur tussen de stallen). En daar had hij duidelijk last van. Ik dacht toen jammer, maar op de andere vlakken is deze stal beter voor je. Hij had achteraf gezien veel klachten op die stal. Veel last van zijn spieren (wist ik toen nog niet, maar hij was vaak wat sloom). Nou moet ik zeggen dat het hooi wat hij kreeg ook wel heel erg lekker rook en dus waarschijnlijk te rijk aan suiker is geweest, maar mogelijk dat ook de huisvesting een rol heeft gespeeld. Op de huidige stal staat hij naast paarden waar hij het mee kan vinden en hij moet altijd even ‘neuzen’ via de tralies als hij binnen komt. Hij staat ook wat verder naar achter in de gang, waar het wat minder druk is. Dat vind hij volgens mij ook wel prettig. Hij houdt wel van zijn rust. Kortom, de voeding zal een hele grote rol gespeeld hebben, maar mogelijk dat ook de huisvesting ertoe heeft bijgedragen dat hij nu minder last heeft van zijn spieren.

Conclusie

Ik was me nooit zo bewust van de relatie tussen stress en circulerend glucose. En daar had ik waarschijnlijk ook nooit over nagedacht als ik nu niet een paard had dat extra gevoelig is voor ‘suiker’. Natuurlijk probeer ik als paardeneigenaar de stress voor mijn paard zoveel mogelijk te beperken, maar met deze inzichten zal ik daar nog beter op gaan letten.

Voor deze blog heb ik gebruik gemaakt van de volgende artikelen:

F.D. De La Corte, S.J. Valberg, J.M. MacLeay, S.E. Williamson, and J.R. Mickelson. 1999. Glucose uptake in horses with polysacharide storage myopathy. Am. J. of Vet. Res. 60: 458-462.

G. Giovagnoli, M. Trabalza Marinucci, A. Bolla, and A. Borghese. 2002. Transport stress in horses: an electromyographic study on balance preservation. Livest. Prod. Sci. 73: 247-254.

A. Schmidt, E. Möstl, C. Wehnert, J. Aurich, J. Müller, and C. Aurich. 2010. Cortisol release and heart rate variability in horses during road transport. Hormones and Behavior 57: 209-215.

C.L. Stull and A.V. Rodiek. 2000. Physiological responses of horses to 24 hours of transportation using a commercial van during summer conditions.. Journal of animal science 78:1458-1466. doi:10.2527/2000.7861458x

C.L. Stull and A.V. Rodiek. 2002. Effects of cross-tying horses during 24h of road transport. Eq. Vet. J. 34: 550-555. DOI: 10.2746/042516402776180214

E. Fazio, P. Medica, V. Aronica, L. Grasso, and A. Ferlazzo. 2008. Circulating B-endorphin, adrenocorticotrophic hormone and cortisol levels of stallions before and after short road transport: stress effect of different distances. Acta Vet. Scand. 50: 6-  https://doi.org/10.1186/1751-0147-50-6

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *