Uitgelicht: Is afvallen tijdens de winter wel gezond?

Met name paarden en ponies die in de zomermaanden op de wei staan hebben over het algemeen de neiging om overgewicht te ontwikkelen. Logisch, want de voedingswaarde in gras is hoog en de inname kan makkelijk groter zijn dan die voor onderhoud nodig is. Maar in de wintermaanden is de voedingswaarde in gras heel laag, of worden de paarden en ponies op een zandpaddock gehouden, waardoor ze weer afvallen zodat ze het voorjaar weer kunnen beginnen op, of net onder, hun ideale gewicht. Een proces dat in de natuur ook zo gaat. En zoals het in de natuur gaat is het goed: Puur natuur is het gezondst. Toch?

Om dat te onderzoeken hebben Duitse onderzoekers 10 Shetlandpony merries in twee groepen verdeeld. In de zomer en het eerste deel van de herfst werden alle ponies op de wei gehouden. Van november tot maart verhuisden ze naar een zandpaddock met schuilgelegenheid en werd de groep in tweeën gesplitst: De ene helft kreeg een dieet dat voorzag in 100% van hun dagelijkse energie- en eiwitbehoefte. De andere helft werd beperkt gevoerd, wat de natuurlijke winterse omstandigheden moest nabootsen. Zij werden geleidelijk (in een paar weken) beperkt tot 60% van hun dagelijkse behoefte. Van maart tot mei werden de beperkt gevoerde ponies geleidelijk aan weer naar 100% van de dagelijkse behoefte opgevoerd.

Lichaamsgewicht, lichaamsconditiescore, en hartslag in rust werden elke twee weken bij alle ponies  gemeten. De haarlengte werd elke maand gemeten om de ontwikkeling van de wintervacht te volgen. Er werd ook elke maand bloed afgenomen van de ponies om een aantal bloedwaarden te kunnen volgen.

Alle ponies werden zwaarder tijdens het voorjaar en zomer, waardoor ze hoger dan optimale lichaamsconditiescore ontwikkelden: ze werden vet tot zeer vet. In het najaar begonnen de ponies al wel wat af te vallen doordat het gras minder voedingswaarde kreeg, maar bij aankomst op de paddock hadden ze nog steeds enig overgewicht. Tijdens de ‘paddockmaanden’ behielden de ponies die op 100% werden gevoerd hun lichaamsgewicht, terwijl de ponies die op 60% werden gevoerd bijna 13% van hun lichaamsgewicht verloren. Dit is allemaal nog min of meer zoals je het zou verwachten.

Interessant is dat bij de beperkt gevoerde ponies de rusthartslag verlaagde van meer dan 60 bpm (beats per minute) in juli naar ruim 31 bpm aan het einde van de beperkte periode in maart. De 100% gevoerde ponies hadden ook een lagere hartslag dan in de zomer, maar hun rusthartslag in maart lag op 36 bpm. Blijkbaar verlagen de ponies in de winter hun metabolisme. Dat betekent dat ze een lagere energiebehoefte hebben (minder nodig voor onderhoud). Uit eerder onderzoek is gebleken dat de ponies in de winter ook hun lichaamstemperatuur iets verlagen. Dat is heel ongewoon voor warmbloedige dieren, die erom bekend staan dat ze hun lichaamstemperatuur constant kunnen houden, ook als de omgevingstemperatuur hoger of lager is dan hun lichaamstemperatuur. Het is (mij) niet bekend of andere paardenrassen dit ook doen.

Tijdens de opvoerfase werd de rusthartslag bij de beperkt gevoerde ponies met bijna 6 bpm verhoogd, zodat die groep vervolgens tijdelijk een hogere rusthartslag had dan de 100% gevoerde ponies. Maar na een maand was de rusthartslag in beide groepen weer vergelijkbaar. Mogelijk dat de beperkt gevoerde ponies tijdelijk een verhoogd metabolisme hadden om ‘weer bij te komen’.

Een vorm van energiebesparing bestaat uit het goed isoleren van hun lichaam, waardoor warmteverlies wordt beperkt. Beperkte voeding betekent een energietekort. Je zou dus verwachten dat deze ponies zouden proberen om hun energieverlies zoveel mogelijk te beperken. De twee belangrijkste methoden daarvoor zijn het aanmaken van een dikke speklaag en een lange en dichte wintervacht. Een een energietekort via de voeding betekent dat de ponies hun reserves aan moesten spreken. Daardoor nam hun speklaag af, wat een afname in isolatiemogelijkheden tot gevolg had. Je zou dus verwachten dat de ponies ter compensatie, naast het verlagen van hun metabolisme, ook hun vachtlengte aan zouden passen. Maar dit bleek niet het geval.

Niveaus van glucose en insuline, thyroxine en triiodothyronine (hormonen die de snelheid van het metabolisme beïnvloeden) verschilden niet tussen de beperkt en de 100% gevoerde groep. Voor de thyroid hormonen was er wel een seizoenseffect waarneembaar, maar die was voor glucose en insuline afwezig.

Een aantal andere bloedparameters verschilden wel tussen beperkt en 100% gevoerde ponies. Het gehalte aan eiwit, vrije vetzuren (NEFA en triglyceriden), bilirubine (een product van de lever) waren hoger in de beperkt gevoerde ponies. Dit geeft aan dat er lichaamsvet werd afgebroken. Een beperkt deel van NEFA wordt direct gebruikt als energiebron in de weefsels. Het  overgrote deel wordt opgenomen door de lever en verwerkt tot minderwaardige lipoproteines (de triglyceriden). Zowel de NEFA, als de triglyceriden kunnen door de spieren als energiebronworden gebruikt. De hoge gehaltes aan triglyceriden kunnen leiden tot hyperlipidemie en hyperlipemie (te hoge vetconcentratie in het bloed), wat vaak samengaat met vetophoping in vetverwerkende organen zoals de lever en de nieren. De NEFA gaan in competitie met de bilirubine voor het eiwittransport in het bloed en levercellen. Dit kan verklaren waarom er een verhoogd bilirubine gehalte is gevonden in de beperkt gevoerde ponies.

Tijdens de opvoerfase herstelden alle afwijkende waarden zich heel snel, wat aangeeft dat de ponies zich heel snel kunnen herstellen. Het hele snelle herstel van het lichaamsgewicht zou kunnen worden veroorzaakt doordat de spieren heel makkelijk kunnen schuiven in hun metabole behoeften, zodat de energieopname gericht zou kunnen worden ingezet. Hier zijn nog geen harde bewijzen voor, maar de lichaamsconditiescore suggereert dat het overgrote deel van de snel aangevulde lichaamsreserves wordt aangezet als vet en niet als spieren.

De onderzoekers concluderen dat ponies, mits gevoerd naar behoefte, zich heel erg goed kunnen aanpassen aan klimatologische veranderingen. Maar voedselschaarste in de winter gaat ten koste van lichaamsreserves, maar ook van de gezondheidsstatus. Want de aanpassingen die deze ponies doorvoeren hebben een negatieve invloed op het levermetabolisme en resulteren in erg hoge niveaus van bilirubine en triglyceriden, met mogelijk negatieve effecten op de orgaanvetbedekking van lever en nieren.

Het is, aldus de onderzoekers, niet duidelijk in hoeverre de resultaten van dit onderzoek zijn door te trekken naar andere rassen, zoals warmbloedpaarden of volbloeden, aangezien deze rassen andere aanleg hebben voor het aanmaken van een wintervacht, minder de neiging hebben tot vetaanzet, en mogelijk andere metabole reacties zullen hebben omdat ze zijn geselecteerd op hun atletisch vermogen.

Voor iedereen die geen Shetlanders heeft: Wat kunnen we dan met deze informatie? Ik denk dat, naast het feit dat je in de winter moet zorgen voor voldoende voer, het ook aangeeft dat snel afvallen bij paarden (net als bij mensen) niet gezond is. Een te sterke beperking in de voedingsbehoefte resulteert in mobiliseren van te veel lichaamsvet tegelijkertijd, waardoor er een te hoge concentratie aan NEFA’s in het bloed komen, met gevolgen voor het metabolisme en waarschijnlijk ook voor het aanzetten van vet op organen. En dat laatste is slecht voor de gezondheid. Dit staat los van het feit dat vet een opslagplaats is voor een heleboel stoffen (niet allemaal gezond). Wanneer die in grotere hoeveelheden vrij komen heeft dat ook een negatieve invloed op de gezondheid.

Dus: zorg voor voldoende voer in de winter, maar ook: zet je paard of pony met overgewicht niet op een te streng dieet, maar laat het geleidelijk afvallen. Dan kan het lichaam er beter mee omgaan.

De resultaten van dit onderzoek staan beschreven in het artikel:

L. Brinkmann, A. Riek, and M. Gerken. 2018. Long-term adaptation capacity of ponies: effect of season and feed restriction on blood and physiological parameters. Animal 12: 88-97.

Wil je meer lezen over hoe paarden omgaan met winterse temperaturen? lees dan hier verder

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *